سروین دهقان/ به گزارش رسانه آزنیک، سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان اصفهان به پایان رسید؛ رویدادی که امسال، در کنار تمام شور و هیجان همیشگی‌اش، روایت دیگری هم داشت: روایت تلاش برای زنده نگه‌داشتن سینمای کودک و نوجوان در شرایطی که برگزاری یک رویداد فرهنگی، بیش از هر زمان دیگری به برنامه‌ریزی، همراهی و همدلی نیاز داشت.
جشنواره امسال در شرایطی برگزار شد که محدودیت‌ها و دشواری‌های موجود می‌توانست بر روند اجرای برنامه‌ها و میزان مشارکت مخاطبان تأثیر بگذارد. بااین‌حال، بنیاد سینمایی فارابی به دبیری حامد جعفری و با همراهی تیم اجرایی و روابط عمومی جشنواره، تلاش کرد این رویداد باسابقه را برگزار کند و فرصت تماشای فیلم، گفت‌وگو و مشارکت را از کودکان، نوجوانان و اهالی سینما دریغ نکند.
همین استمرار، در کنار تلاش برای حفظ کیفیت برگزاری، از نکات مثبت این دوره بود. جشنواره‌ای با ۳۸ دوره سابقه، صرفاً مجموعه‌ای از نمایش فیلم‌ها و مراسم رسمی نیست؛ رویدادی است که طی سال‌ها با خاطره جمعی چند نسل از مخاطبان سینما پیوند خورده و حفظ آن، به‌ویژه در حوزه حساس و مهم سینمای کودک و نوجوان، اهمیت ویژه‌ای دارد.
اما آنچه در روزهای برگزاری این دوره بیش از همه به چشم می‌آمد، حضور کودکانی بود که جشنواره برای آن‌ها شکل گرفته است؛ کودکانی که فیلم می‌دیدند، سؤال می‌پرسیدند، نقد می‌کردند و با شور و اشتیاق در بخش‌های مختلف مشارکت داشتند. همین تصویر، شاید روشن‌ترین نشانه از زنده بودن روح جشنواره بود.
کودکان و نوجوانان؛ نه فقط تماشاگر، بلکه صاحبان اصلی جشنواره
اگر بخواهیم مهم‌ترین ویژگی جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان را در یک جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم که این رویداد زمانی به هویت واقعی خود نزدیک می‌شود که کودکان و نوجوانان در آن نقش داشته باشند؛ نه اینکه تنها مخاطب برنامه‌هایی باشند که بزرگ‌ترها برایشان طراحی کرده‌اند.
این ویژگی در سی‌وهشتمین دوره نیز به‌خوبی دیده می‌شد. حضور بچه‌ها در جایگاه داور، منتقد و مجری نشست‌های خبری، نشان می‌داد که مشارکت آن‌ها در جشنواره به تماشای فیلم محدود نشده است. کودکان و نوجوانان درباره آثاری که می‌دیدند نظر می‌دادند، پرسش‌های خود را مطرح می‌کردند و تلاش داشتند از زاویه نگاه خودشان به سینما نزدیک شوند.
در تمام طول جشنواره، این شور و اشتیاق همچنان محسوس بود. کودکان و نوجوانان اصفهانی در فضای جشنواره حضور داشتند و حتی در بخش‌هایی که مدیریت و اجرای برنامه‌ها به آن‌ها سپرده شده بود، با انگیزه و علاقه فعالیت می‌کردند.
یکی از تصاویر جذاب جشنواره، حضور نوجوانانی بود که اجرای نشست‌های خبری را بر عهده داشتند. آن‌ها در جایگاه مجری، با فیلم‌سازان گفت‌وگو می‌کردند و پرسش‌های خود را مطرح می‌کردند. در بخش نقد نیز کودکان و نوجوانان تلاش می‌کردند آنچه را از تماشای فیلم‌ها دریافت کرده‌اند، به زبان خود بیان کنند.
این تجربه، فراتر از یک برنامه جنبی است. وقتی نوجوانی فرصت پیدا می‌کند در یک نشست سینمایی سؤال بپرسد، درباره یک فیلم نظر بدهد یا در فرآیند داوری مشارکت کند، به‌تدریج یاد می‌گیرد که می‌تواند در فضای فرهنگی جامعه سهم داشته باشد. چنین تجربه‌ای، هم به پرورش مخاطبان آینده سینما کمک می‌کند و هم می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری نسل تازه‌ای از منتقدان، روزنامه‌نگاران و فیلم‌سازان باشد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده از این دوره، بیش از هزار و ۶۰۰ کودک و نوجوان در فرآیند داوری جشنواره مشارکت داشتند؛ آماری که نشان می‌دهد توجه به نقش مخاطبان کم‌سن‌وسال، یکی از محورهای مهم این دوره بوده است.
این مشارکت گسترده، یکی از سرمایه‌های ارزشمند جشنواره است؛ سرمایه‌ای که باید در دوره‌های آینده نیز حفظ و تقویت شود.
اصفهان در حال‌وهوای جشنواره؛ شور سینما در میان بچه‌ها
جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان، علاوه بر آنکه یک رویداد تخصصی سینمایی است، ظرفیت آن را دارد که به بخشی از زندگی فرهنگی شهر میزبان تبدیل شود. در روزهای برگزاری، اصفهان بار دیگر میزبان گروهی از فیلم‌سازان، هنرمندان، اهالی رسانه و مهم‌تر از همه، کودکان و نوجوانانی بود که برای تماشای فیلم‌ها و مشارکت در برنامه‌ها به جشنواره آمده بودند.
حضور عوامل برخی فیلم‌ها در شهر، گفت‌وگوهای رسانه‌ای و فعالیت‌های مرتبط با نمایش و نقد آثار، به شکل‌گیری فضای جشنواره‌ای کمک می‌کرد. در کنار آن، حضور کودکان و نوجوانان اصفهانی باعث می‌شد جشنواره تنها به جمع سینماگران محدود نماند و ارتباطش با مخاطبان اصلی خود حفظ شود.
در این میان، حضور فعال عوامل فیلم‌ها نیز اهمیت داشت. وقتی بازیگران، کارگردانان و دیگر اعضای گروه تولید در فضای جشنواره حضور پیدا می‌کنند، امکان گفت‌وگوی مستقیم با مخاطبان فراهم می‌شود و کودکان و نوجوانان می‌توانند از نزدیک با فرآیند تولید فیلم آشنا شوند.
«شوتینگا» یکی از نمونه‌هایی بود که حضور عوامل و فعالیت‌های تبلیغاتی گروه تولید آن در کنار نمایش فیلم، به بیشتر دیده‌شدن اثر کمک می‌کرد. این فیلم در بخش کودک مورد توجه قرار گرفت و پروانه زرین بهترین فیلم این بخش را به دست آورد.
چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که جشنواره می‌تواند بستری برای ارتباط گسترده‌تر میان فیلم، سازندگان و مخاطبان باشد؛ ارتباطی که اگر با برنامه‌ریزی و اطلاع‌رسانی مناسب همراه شود، به رونق بیشتر سینمای کودک و نوجوان نیز کمک خواهد کرد.
تلاش برای برگزاری؛ نقطه قوتی که نباید نادیده گرفت
برگزاری یک جشنواره بین‌المللی، به‌ویژه در حوزه کودک و نوجوان، به هماهنگی گسترده میان عوامل اجرایی، نهادهای فرهنگی، مدیریت شهری، سینماها، رسانه‌ها و گروه‌های تولید نیاز دارد. وقتی شرایط عمومی کشور نیز با محدودیت‌هایی همراه باشد، این مسئولیت دشوارتر می‌شود.
از همین منظر، تلاش بنیاد سینمایی فارابی، حامد جعفری، دبیر جشنواره، تیم روابط عمومی و اجرایی برای برگزاری این دوره قابل توجه بود. حفظ ارتباط با رسانه‌ها، هماهنگی برنامه‌ها و فراهم کردن امکان حضور کودکان، نوجوانان و اهالی سینما، بخش مهمی از فرآیندی است که شاید در هیاهوی نمایش فیلم‌ها و مراسم اختتامیه کمتر دیده شود.
در چنین شرایطی، استمرار جشنواره را باید به فال نیک گرفت. رویدادهای فرهنگی برای آنکه بتوانند اثرگذاری بلندمدت داشته باشند، به تداوم نیاز دارند و هر دوره فرصتی برای حفظ ارتباط با مخاطبان و تقویت زیرساخت‌های دوره بعد است.
البته برگزاری جشنواره، پایان مسیر نیست. هر دوره می‌تواند زمینه‌ای برای شناسایی تجربه‌های موفق، اصلاح برخی فرآیندها و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای آینده باشد. نگاه به جشنواره از این زاویه، به معنای نادیده گرفتن دشواری‌ها نیست؛ بلکه تلاشی برای تبدیل تجربه امسال به نقطه شروعی بهتر برای دوره آینده است.
کاخ جشنواره؛ گامی برای تثبیت، با ضرورت توجه به دسترسی
استقرار کاخ جشنواره در اصفهان و تلاش برای تثبیت آن به‌عنوان محل برگزاری این رویداد، می‌تواند در بلندمدت به هویت‌بخشی و سامان‌دهی بهتر جشنواره کمک کند. داشتن یک مرکز مشخص برای گردهمایی اهالی سینما، برگزاری نشست‌ها و نمایش آثار، از جمله ظرفیت‌هایی است که با برنامه‌ریزی مستمر می‌تواند تقویت شود.
در عین حال، تجربه حضور در این دوره نشان داد که موضوع دسترسی به محل برگزاری نیز اهمیت زیادی دارد. فاصله کاخ جشنواره از محدوده شهری و محدودیت ساعت سرویس‌های رفت‌وآمد، به‌ویژه برای خبرنگارانی که باید برنامه‌های مختلف را پوشش دهند، گاهی هماهنگی بیشتری می‌طلبید.
برای خبرنگاران سرویس‌هایی در نظر گرفته شده بود، اما توسعه امکانات رفت‌وآمد و افزایش انعطاف‌پذیری زمان‌بندی آن‌ها می‌تواند تجربه حضور رسانه‌ها را در دوره‌های آینده آسان‌تر کند. این موضوع برای خانواده‌ها و گروه‌های کودک و نوجوان نیز اهمیت دارد؛ چراکه دسترسی آسان‌تر به محل نمایش فیلم‌ها، می‌تواند مشارکت گسترده‌تر مخاطبان را به همراه داشته باشد.
در این زمینه، برنامه‌ریزی مشترک میان برگزارکنندگان و مدیریت شهری می‌تواند به تقویت تجربه جشنواره کمک کند؛ به‌گونه‌ای که تثبیت کاخ جشنواره، در کنار ایجاد یک مرکز مشخص برای رویداد، با تسهیل حضور مخاطبان نیز همراه شود.
از افزایش آثار تا ضرورت تقویت کیفیت سینمای کودک
یکی از نشانه‌های مهم پویایی هر جشنواره، میزان استقبال فیلم‌سازان از آن است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، ۷۷۱ اثر به سی‌وهشتمین دوره جشنواره ارسال شد و در بخش‌های مختلف، امکان انتخاب و نمایش مجموعه‌ای از آثار فراهم آمد. همچنین دبیر جشنواره از افزایش تعداد آثار رسیده به بخش مورد اشاره در گزارش خود خبر داد؛ موضوعی که می‌تواند نشانه‌ای از تداوم علاقه فیلم‌سازان به حضور در این رویداد باشد.
این استقبال، ظرفیت ارزشمندی برای آینده جشنواره ایجاد می‌کند. بااین‌حال، در کنار تعداد آثار، توجه به کیفیت فیلمنامه‌ها، تنوع موضوعی، جذابیت روایت و تناسب آثار با جهان ذهنی کودکان و نوجوانان نیز ضروری است.
در میان فیلم‌های به نمایش درآمده، آثاری وجود داشتند که می‌توانستند از نظر داستان‌پردازی و پرداخت شخصیت‌ها تجربه کامل‌تری برای مخاطب رقم بزنند. این موضوع را باید بیش از آنکه به‌عنوان نقطه‌ضعفی برای یک دوره خاص در نظر گرفت، فرصتی برای گفت‌وگو درباره مسیر آینده سینمای کودک و نوجوان دانست.
کودکان و نوجوانان امروز مخاطبانی آگاه، کنجکاو و پیگیر هستند. آن‌ها در معرض حجم گسترده‌ای از محتوا قرار دارند و با سرعت زیادی سلیقه و معیارهای خود را شکل می‌دهند. بنابراین، سینمای کودک و نوجوان برای حفظ ارتباط با این نسل، باید بتواند روایت‌هایی خلاقانه، جذاب و متناسب با دغدغه‌های آن‌ها ارائه دهد.
افزایش تنوع فیلم‌ها، توجه بیشتر به ژانرهای مختلف و فراهم کردن فرصت برای تجربه‌های تازه سینمایی می‌تواند به غنای جشنواره کمک کند. در این مسیر، حمایت از فیلم‌سازان مستعد و ایجاد امکان تولید آثار باکیفیت، به‌اندازه انتخاب و نمایش فیلم‌ها اهمیت دارد.
پیشکسوتان و نسل تازه؛ دو بال برای آینده سینمای کودک و نوجوان
یکی از موضوعات مهمی که در بررسی آینده جشنواره و سینمای کودک و نوجوان باید به آن پرداخت، ضرورت توجه هم‌زمان به پیشکسوتان و نسل تازه فیلم‌سازان است.
سینمای کودک و نوجوان ایران در طول سال‌های فعالیت خود، به همت هنرمندان و فیلم‌سازانی شکل گرفته که تجربه، خلاقیت و شناخت آن‌ها از دنیای کودکان، بخشی از سرمایه فرهنگی کشور محسوب می‌شود. بسیاری از این هنرمندان در دوره‌هایی آثار ماندگاری تولید کرده‌اند و در شکل‌گیری هویت سینمای کودک نقش داشته‌اند.
بااین‌حال، تداوم فعالیت در این حوزه به حمایت‌های مستمر و فراهم بودن شرایط تولید وابسته است. وقتی حمایت از تولید فیلم کودک و نوجوان کافی و پایدار نباشد، طبیعی است که بخشی از هنرمندان باتجربه امکان ادامه فعالیت در این زمینه را از دست بدهند یا حضورشان کم‌رنگ شود.
بازگشت پیشکسوتان به سینمای کودک و نوجوان، نیازمند فراهم کردن فرصت‌های واقعی برای تولید است؛ فرصت‌هایی که بتوانند تجربه و دانش این هنرمندان را بار دیگر در خدمت خلق آثار تازه قرار دهند. حمایت از فیلمنامه‌های مناسب، تأمین منابع تولید، ایجاد مسیرهای روشن برای اکران و توجه به بازگشت سرمایه، از جمله عواملی است که می‌تواند به این هدف کمک کند.
در کنار این موضوع، نباید از نسل جوان فیلم‌سازان غافل شد. سینمای کودک و نوجوان برای ادامه حیات، به نگاه‌های تازه، تجربه‌های نو و روایت‌هایی نیاز دارد که با زندگی امروز بچه‌ها ارتباط برقرار کنند.
پیشکسوتان، سرمایه تجربه و حافظه سینمای کودک هستند و نسل جوان می‌تواند افق‌های تازه‌ای پیش روی این حوزه بگشاید. ایجاد ارتباط میان این دو نسل، حمایت از فیلم‌سازان جوان و فراهم کردن فرصت تجربه‌اندوزی در کنار هنرمندان باتجربه، می‌تواند مسیر تولید آثار ماندگار را هموارتر کند.
در این میان، جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان ظرفیت مهمی برای ایفای چنین نقشی دارد؛ ظرفیتی که می‌تواند از طریق کارگاه‌های تخصصی، نشست‌های انتقال تجربه، حمایت از طرح‌های تازه و ایجاد ارتباط میان فیلم‌سازان نسل‌های مختلف تقویت شود.
نسل امروز را باید شناخت؛ سینما نمی‌تواند از بچه‌ها عقب بماند
شاید یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که آینده سینمای کودک و نوجوان را تعیین می‌کند، شناخت دقیق مخاطب امروز باشد.
کودکان و نوجوانان امروز با نسل‌های گذشته تفاوت دارند. آن‌ها به‌سرعت با فناوری‌های تازه آشنا می‌شوند، به طیف گسترده‌ای از اطلاعات دسترسی دارند و نسبت به مسائل اجتماعی، اتفاقات پیرامون خود و تغییرات جامعه حساس‌اند. آن‌ها پرسش‌های تازه‌ای دارند و به دنبال روایت‌هایی هستند که بتوانند با تجربه زیسته‌شان ارتباط برقرار کنند.
در چنین شرایطی، نمی‌توان با همان شیوه‌های گذشته انتظار داشت که ارتباط نسل جدید با سینما حفظ شود. لازم است زبان روایت، شیوه معرفی آثار، ابزارهای رسانه‌ای و حتی نحوه تعامل با مخاطب، متناسب با نیازها و علایق این نسل به‌روز شود.
این به‌روزرسانی به معنای فاصله گرفتن از ارزش‌های فرهنگی یا کنار گذاشتن تجربه‌های گذشته نیست؛ بلکه به معنای یافتن زبان مشترک با کودکان و نوجوانانی است که جهان را به شیوه خود می‌بینند و می‌فهمند.
سینمای کودک و نوجوان باید بتواند درباره دغدغه‌های واقعی این نسل حرف بزند؛ از دوستی، خانواده و هویت گرفته تا محیط زیست، فناوری، روابط اجتماعی و پرسش‌هایی که در زندگی روزمره با آن‌ها مواجه می‌شوند. در کنار این موضوعات، تخیل، ماجراجویی، طنز و قصه‌گویی جذاب نیز همچنان از عناصر مهم ارتباط با مخاطب کم‌سن‌وسال هستند.
اگر این ارتباط به‌درستی شکل نگیرد، خطر فاصله گرفتن تدریجی کودکان و نوجوانان از سینمای ایران وجود دارد؛ فاصله‌ای که جبران آن در آینده آسان نخواهد بود.
از همین رو، جشنواره نباید تنها به نمایش آثار موجود بسنده کند. یکی از مسئولیت‌های مهم آن، کمک به شکل‌گیری گفت‌وگو میان فیلم‌سازان، پژوهشگران، منتقدان و خود کودکان و نوجوانان است؛ گفت‌وگویی که بتواند شناخت دقیق‌تری از نیازهای مخاطبان امروز ایجاد کند و زمینه تولید آثار متناسب با آن‌ها را فراهم آورد.
چشم‌انداز تازه؛ دبیرخانه دائمی و فرصتی برای برنامه‌ریزی بلندمدت
یکی از خبرهای مهم اختتامیه سی‌وهشتمین دوره، امضای تفاهم‌نامه میان بنیاد سینمایی فارابی و شهرداری اصفهان برای تشکیل دبیرخانه دائمی جشنواره بود؛ اتفاقی که می‌تواند به استمرار برنامه‌ریزی و تقویت جایگاه اصفهان به‌عنوان میزبان این رویداد کمک کند.
اهمیت این موضوع در آن است که جشنواره‌ای با چنین سابقه‌ای، برای توسعه و اثرگذاری بیشتر به برنامه‌ریزی مستمر نیاز دارد. اگر فرآیندهای اجرایی، ارتباط با فیلم‌سازان، شناسایی استعدادها و طراحی برنامه‌های جنبی به فاصله میان دو دوره محدود نماند، امکان بهره‌برداری بهتر از تجربه‌های گذشته فراهم می‌شود.
دبیرخانه دائمی می‌تواند بستری برای پیگیری مستمر مسائل سینمای کودک و نوجوان باشد؛ از حمایت از تولید آثار تازه و شناسایی استعدادهای جوان گرفته تا برگزاری نشست‌های تخصصی، توسعه ارتباطات بین‌المللی و ایجاد برنامه‌های آموزشی برای کودکان و نوجوانان.
البته اهمیت چنین ساختاری زمانی بیشتر مشخص می‌شود که فعالیت آن به روزهای برگزاری جشنواره محدود نماند و بتواند در طول سال نیز ارتباط خود را با فیلم‌سازان، مراکز فرهنگی، مدارس و مخاطبان حفظ کند.
در این صورت، جشنواره از یک رویداد سالانه فراتر می‌رود و به بستری برای تقویت مستمر سینمای کودک و نوجوان تبدیل می‌شود؛ هدفی که می‌تواند هم به نفع اصفهان باشد و هم به توسعه این حوزه در سطح ملی کمک کند.
جشنواره‌ای که به پایان رسید، اما قصه‌اش ادامه دارد
سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان اصفهان در حالی به کار خود پایان داد که بار دیگر اهمیت حضور بچه‌ها در یک رویداد فرهنگی را یادآوری کرد. کودکانی که فیلم دیدند، داوری کردند، نقد نوشتند، پرسش پرسیدند و در کنار نوجوانان، بخشی از فضای زنده جشنواره بودند.
این دوره، با وجود محدودیت‌های ناشی از شرایط کشور، برگزار شد و توانست فرصتی برای تداوم ارتباط میان سینما و مخاطبان جوان خود فراهم کند. تلاش بنیاد سینمایی فارابی، دبیر جشنواره و مجموعه عوامل اجرایی برای حفظ این رویداد، در کنار حضور کودکان و نوجوانان، از نکات مثبت این دوره بود.
در کنار این دستاوردها، ضرورت تسهیل دسترسی به محل برگزاری، تقویت تنوع و کیفیت آثار و گسترش حضور جشنواره در فضای شهری نیز می‌تواند در برنامه‌ریزی دوره‌های آینده مورد توجه قرار گیرد؛ مسائلی که با نگاه رو به جلو و همکاری مجموعه‌های فرهنگی و مدیریت شهری، امکان بهبود آن‌ها وجود دارد.
بااین‌حال، شاید مهم‌ترین پرسش پس از پایان جشنواره، پرسشی فراتر از ارزیابی یک دوره باشد: برای اینکه کودکان و نوجوانان همچنان سینمای ایران را متعلق به خود بدانند، چه باید کرد؟
پاسخ این پرسش، بیش از هر چیز، به استمرار حمایت از سینمای کودک و نوجوان، بازگشت هنرمندان باتجربه، میدان دادن به فیلم‌سازان جوان و شناخت دقیق‌تر نسل امروز وابسته است. سینمایی که می‌خواهد برای کودکان و نوجوانان فیلم بسازد، باید جهان آن‌ها را بشناسد، به پرسش‌هایشان گوش دهد و با زبان خودشان با آن‌ها ارتباط برقرار کند.
جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان می‌تواند نقطه آغاز این مسیر باشد؛ جایی که تجربه پیشکسوتان و خلاقیت نسل جوان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و کودکان و نوجوانان نه‌فقط مخاطب، بلکه شریک اصلی این تجربه فرهنگی می‌شوند.
جشنواره سی‌وهشتم به پایان رسید، اما مسئولیت ساختن آینده سینمای کودک و نوجوان همچنان ادامه دارد. شاید ارزشمندترین دستاورد این رویداد، همین فرصتی باشد که بار دیگر فراهم شد تا صدای بچه‌ها شنیده شود؛ صدایی که اگر جدی گرفته شود، می‌تواند راه را برای شکل‌گیری سینمایی زنده‌تر، خلاق‌تر و نزدیک‌تر به نسل آینده هموار کند.
پایان//
