به گزارش پایگاه تحلیلی خبری آزنیک، ساعت ۸:۱۵ صبح ۶ اوت ۱۹۴۵، انفجار نخستین بمب اتمی در هیروشیما یکی از تلخترین فصلهای تاریخ معاصر را رقم زد. چند روز بعد، ناگازاکی نیز هدف بمب اتمی قرار گرفت و دهها هزار نفر در همان لحظات نخست جان باختند. با این حال، پیامدهای این حملات به قربانیان روزهای بمباران محدود نماند و بسیاری از بازماندگان، سالها بعد با بیماریهای ناشی از تشعشعات هستهای دستوپنجه نرم کردند.
ساداکو ساساکی یکی از این کودکان بود؛ دختری ژاپنی که در زمان بمباران هیروشیما تنها دو سال داشت و سالها بعد به سرطان خون مبتلا شد. سرگذشت او بعدها به یکی از شناختهشدهترین روایتهای ادبی درباره جنگ، صلح و پیامدهای انسانی سلاحهای هستهای تبدیل شد.
رمان «ساداکو و هزار درنای کاغذی» نوشته النور کوئر، که نخستینبار در سال ۱۹۷۷ منتشر شد، بر اساس زندگی ساداکو ساساکی نوشته شده است. این کتاب بهتدریج در میان آثار ادبیات کودک و نوجوان با موضوع صلح و ضدجنگ جایگاه ویژهای پیدا کرد و در کشورهای مختلف بهعنوان متنی آموزشی برای آشنایی کودکان با پیامدهای جنگ و اهمیت صلح مورد استفاده قرار گرفت.
ساداکو ساساکی که بود؟
ساداکو ساساکی (Sasaki Sadako) در ۷ ژانویه ۱۹۴۳ در هیروشیما متولد شد. او در زمان حمله اتمی آمریکا به هیروشیما در ۶ اوت ۱۹۴۵ حدود دو سال داشت و از انفجار اولیه جان سالم به در برد، اما سالها بعد آثار تشعشعات هستهای در بدنش آشکار شد.
ساداکو به بیماری لوسمی مبتلا شد و سرانجام در ۲۵ اکتبر ۱۹۵۵، در ۱۲ سالگی درگذشت. زندگی کوتاه او، بهویژه مبارزهاش با بیماری، بعدها به نمادی از سرنوشت قربانیان غیرنظامی جنگ هستهای تبدیل شد.
اهمیت داستان ساداکو تنها به بیماری و مرگ او محدود نمیشود. روایت زندگی این کودک، تصویری انسانی از پیامدهای جنگ ارائه میدهد؛ جنگی که در اینجا نه از منظر فرماندهان و میدانهای نبرد، بلکه از زاویه زندگی یک کودک و خانوادهای عادی روایت میشود.
هزار درنای کاغذی و یک آرزوی بزرگ
مهمترین بخش داستان ساداکو به افسانه «هزار درنای کاغذی» یا «سنبازورو» بازمیگردد. در فرهنگ ژاپنی، درنا پرندهای خوشیمن و نماد طول عمر، سعادت و آرامش است. بر اساس یک باور سنتی، ساختن هزار درنای کاغذی میتواند باعث برآورده شدن یک آرزو شود.
این باور در فرهنگ ژاپنی و هنر اوریگامی ریشه دارد و در طول زمان، درناهای کاغذی را به نمادی برای امید، شفا و صلح تبدیل کرده است.
در روایت مشهور زندگی ساداکو، او در دوران بستری بودن در بیمارستان شروع به ساختن درناهای کاغذی کرد. برای او، ساختن این پرندهها تنها یک سرگرمی نبود؛ تلاشی برای امیدواری و ادامه مبارزه با بیماری بود.
بر اساس روایتهای مربوط به زندگی او، ساداکو پیش از مرگ ۶۴۴ درنا ساخت و پس از آنکه دیگر توانایی تا کردن کاغذ را نداشت، دوستان و همکلاسیهایش ساخت درناهای باقیمانده را ادامه دادند.
پس از مرگ ساداکو، همکلاسیهای او نامههایش را گردآوری کردند و مجموعهای با عنوان «کوکیشی»، نام عروسک چوبی محبوب ساداکو، منتشر کردند. داستان زندگی او و درناهای کاغذیاش بهتدریج در ژاپن و سپس در کشورهای دیگر شناخته شد و این پرندههای کاغذی به یکی از نمادهای شناختهشده صلح و مخالفت با جنگ تبدیل شدند.
یادبود ساداکو در پارک صلح هیروشیما
در سال ۱۹۵۸، یادبود ساداکو در پارک صلح هیروشیما رونمایی شد. این تندیس، دختری با دستانی گشوده را نشان میدهد که یک درنای طلایی در دست دارد و در کنار آن، یاد کودکان قربانی بمباران اتمی گرامی داشته میشود.
یادبود ساداکو بعدها به یکی از شناختهشدهترین نمادهای ضدجنگ در جهان تبدیل شد. هر سال، گروههایی از کودکان و فعالان صلح از نقاط مختلف جهان درناهای کاغذی میسازند و آنها را به این یادمان میفرستند یا در محل یادبود قرار میدهند.
در کنار یادبود ساداکو، اشیای متعلق به دیگر کودکان قربانی بمباران اتمی نیز در موزه صلح هیروشیما نگهداری میشود؛ اشیایی که هر یک بخشی از تاریخ انسانی این فاجعه را روایت میکنند.
از جمله این آثار، سهچرخه شینیچی تنسوتانی، کودک سه سال و ۱۱ ماههای است که هنگام انفجار اتمی در نزدیکی خانه مشغول بازی بود. پدر او پس از دههها، سهچرخه را که در کنار پیکر فرزندش دفن شده بود، به موزه صلح هیروشیما اهدا کرد.
ظرف غذای شیگرو اوریمن، یکی دیگر از این یادگارهاست. مادر شیگرو، صبح ۹ اوت، پیکر فرزندش را در مدرسه و در کنار ظرف غذایش پیدا کرد؛ غذایی که نخورده باقی مانده بود و بر اثر انفجار و حرارت سوخته بود.
«ساداکو و هزار درنای کاغذی» در ادبیات کودک
رمان «ساداکو و هزار درنای کاغذی» به دلیل روایت ساده و عاطفی خود، توانست موضوع سنگینی مانند جنگ، بیماری و مرگ را برای مخاطبان کودک و نوجوان قابلدرک کند.
این اثر جنگ را از منظر یک قربانی خردسال روایت میکند؛ کودکی که نه در تصمیمگیریهای سیاسی نقشی داشته و نه در میدان جنگ حضور داشته است، اما پیامدهای تصمیمات جنگطلبانه را با زندگی خود تجربه میکند.
همین زاویه دید، یکی از مهمترین دلایل ماندگاری کتاب در ادبیات کودک و نوجوان است. داستان ساداکو نشان میدهد که پیامدهای جنگ تنها به زمان انفجار یا پایان یک نبرد محدود نمیشود و میتواند سالها بعد، در قالب بیماری، فقدان و آسیبهای اجتماعی و روانی ادامه پیدا کند.
این کتاب در کشورهای مختلف ترجمه و منتشر شده و در برخی مدارس و برنامههای آموزشی صلح مورد استفاده قرار گرفته است. در ایران نیز «ساداکو و هزار درنای کاغذی» با ترجمه مریم پیشگاه توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال ۱۳۵۹ منتشر شد و در سالهای بعد بارها تجدید چاپ شد.
از یک سرگذشت شخصی تا یک نماد جهانی
آنچه داستان ساداکو را از یک روایت شخصی فراتر برد، پیوند میان سرگذشت واقعی یک کودک، افسانه هزار درنای کاغذی و مفهوم جهانی صلح بود.
ساداکو در حالی که با بیماری دستوپنجه نرم میکرد، با ساختن درناهای کاغذی به امید ادامه زندگی چنگ زد. پس از مرگ او، همین درناها به نمادی برای یادآوری قربانیان جنگ هستهای و آرزوی جهانی عاری از جنگ تبدیل شدند.
امروز نام ساداکو تنها به تاریخ هیروشیما تعلق ندارد. داستان او در بسیاری از کشورها در قالب کتاب، برنامههای آموزشی، فعالیتهای فرهنگی و مراسم صلح بازخوانی میشود و هزاران کودک با ساختن درناهای کاغذی، با مفاهیمی مانند صلح، همدلی، رنج جنگ و ارزش زندگی آشنا میشوند.
در ایران نیز انتشار «ساداکو و هزار درنای کاغذی» به ورود این روایت به ادبیات کودک و نوجوان کمک کرد؛ روایتی که نشان میدهد ادبیات کودک میتواند علاوه بر سرگرمی، ابزاری برای انتقال حافظه تاریخی و گفتوگو درباره موضوعات دشواری مانند جنگ و مرگ باشد.
روایتی ماندگار از جنگ و صلح
ماندگاری «ساداکو و هزار درنای کاغذی» را میتوان حاصل ترکیب یک سرگذشت واقعی، یک سنت فرهنگی و پیامی جهانشمول دانست. داستان ساداکو از یک سو روایت زندگی کوتاه کودکی است که قربانی پیامدهای بمباران اتمی شد و از سوی دیگر، روایتی درباره امید، مقاومت و آرزوی صلح است.
درناهای کاغذی ساداکو نیز از دل همین تراژدی به نمادی جهانی تبدیل شدند؛ پرندههایی کوچک که از یک فاجعه بزرگ بهجا ماندند، اما معنای آنها به جای نفرت و انتقام، بیشتر با امید به زندگی و صلح پیوند خورد.
از این منظر، «ساداکو و هزار درنای کاغذی» تنها یک رمان برای کودکان و نوجوانان نیست؛ اثری است درباره حافظه تاریخی بشر و تلاش برای جلوگیری از فراموش شدن پیامدهای جنگ. سرگذشت ساداکو یادآوری میکند که قربانیان جنگ تنها کسانی نیستند که در لحظه انفجار جان میبازند؛ گاهی پیامدهای یک جنگ میتواند سالها بعد و در زندگی نسلهای بعدی ادامه پیدا کند.
به همین دلیل، تصویر دختری که در بیمارستان درناهای کاغذی میساخت، از مرزهای ژاپن فراتر رفته و به یکی از شناختهشدهترین تصاویر فرهنگی در پیوند با صلح و مخالفت با جنگ تبدیل شده است؛ تصویری که همچنان یادآور یک آرزوی ساده اما بزرگ است: زندگی در جهانی بدون جنگ.
پایان//
