سروین دهقان/ به گزارش پایگاه تحلیلی خبری آزنیک، محمدرضا ذوالفقار دولابی، مدرس ادبیات فارسی، معتقد است ادبیات کودک برای بازگشت به جایگاه اثرگذار خود در میان نسل جدید، نیازمند بازآفرینی شیوه روایت و استفاده از ظرفیتهای اقتباس است؛ چراکه کودک امروز با جهانی متفاوت از گذشته، بهویژه در حوزه تصویر و فناوری، روبهرو است.
ذوالفقار دولابی در گفتوگویی درباره فاصله کودکان امروز با ادبیات ماندگار، با اشاره به تفاوت میان آثار کلاسیک و نیازهای ذهنی کودک امروز گفت: بسیاری از آثار ماندگار ادبیات فارسی، بهویژه حکایتها، در قالبی کوتاه و با هدف انتقال پیام اخلاقی شکل گرفتهاند؛ اما این ساختار لزوماً با روحیه و شیوه دریافت کودک امروز هماهنگ نیست.
او توضیح داد که برای استفاده از ظرفیت ادبیات کلاسیک در حوزه کودک، لازم است این آثار به کمک متخصصان ادبی بازآفرینی شوند؛ به این معنا که حکایتها با حفظ پیام اصلی، به داستانهایی دارای شخصیتپردازی، فضاسازی و جذابیت روایی تبدیل شوند.
این مدرس ادبیات فارسی تأکید کرد: «کودک امروز نیازمند داستانی است که بتواند با آن ارتباط برقرار کند و صرفاً ارائه یک حکایت کوتاه با نتیجه اخلاقی، نمیتواند همان تأثیر گذشته را داشته باشد.»
ادبیات کودک در برابر فناوری نیست، باید با آن همراه شود
ذوالفقار دولابی با رد نگاه رقابتی میان ادبیات کودک و دنیای تصویری امروز گفت: مسئله این نیست که ادبیات کودک با فناوری رقابت کند، بلکه باید با شرایط جدید زندگی کودکان هماهنگ شود.
به گفته او، کودکان امروز از سنین پایین با ابزارهای دیجیتال، رسانههای تصویری و فضای مجازی ارتباط دارند و این تغییرات، شیوه دریافت آنها از داستان و محتوا را تغییر داده است. بنابراین ادبیات کودک نیز باید زبان و قالب روایت خود را متناسب با این شرایط بازطراحی کند.
اقتباس؛ راهی برای زنده نگه داشتن میراث ادبی
این مدرس ادبیات فارسی، اقتباس را یکی از مهمترین ابزارها برای پیوند میان ادبیات گذشته و نسل جدید دانست و گفت: اقتباس زمانی موفق خواهد بود که بتواند میان مفاهیم ادبی و جهان امروز کودک ارتباط ایجاد کند.
او افزود: تبدیل کتاب کودک به فیلم، انیمیشن یا نمایش میتواند ارتباط کودک با داستان را عمیقتر کند، زیرا ترکیب تصویر و صدا، تجربه دریافت کودک را گستردهتر میکند؛ اما کیفیت این فرآیند به میزان شناخت سازندگان از ادبیات کودک و شرایط مخاطب بستگی دارد.
اقتباس موفق، کودک را به کتاب بازمیگرداند
ذوالفقار دولابی با اشاره به تفاوت میان اقتباسهای موفق و ناموفق اظهار کرد: آثاری که بتوانند موضوعات ادبی را با فرهنگ جامعه، تجربههای روزمره کودکان و پیشرفتهای فناوری هماهنگ کنند، میتوانند مخاطب را دوباره به کتاب علاقهمند کنند.
او تأکید کرد که بازآفرینی آثار کلاسیک نباید صرفاً به بازسازی فضای گذشته محدود شود؛ زیرا بسیاری از کودکان امروز ارتباط مستقیمی با آن فضاها ندارند و لازم است عناصر داستانی با زندگی معاصر پیوند بخورد.
حفظ هویت فرهنگی در کنار روایت تازه
این پژوهشگر ادبیات کودک درباره نقش اقتباس در حفظ قصههای بومی گفت: اقتباس میتواند به حفظ هویت فرهنگی کمک کند، به شرط آنکه شخصیتها، پیامها و ارزشهای موجود در آثار کلاسیک در قالبی تازه و متناسب با زمانه بازآفرینی شوند.
به گفته او، داستانهای کهن فارسی ظرفیتهای فراوانی برای تبدیل شدن به آثار مدرن کودک دارند، اما این مسیر نیازمند دانش تخصصی در حوزه داستاننویسی و اقتباس است.
چرا کودکان قهرمانان خارجی را بیشتر میشناسند؟
ذوالفقار دولابی دلیل شناختهتر بودن بسیاری از شخصیتهای خارجی در میان کودکان را استفاده گسترده از ابزارهای معرفی مدرن دانست.
او گفت: بسیاری از قهرمانان خارجی از طریق فیلم، انیمیشن، بازیهای رایانهای و محصولات رسانهای مختلف به کودکان معرفی شدهاند، در حالی که بسیاری از شخصیتهای ادبی کودک ایران هنوز از چنین ظرفیتهایی بهره کافی نبردهاند.
سرگرمی و تربیت در ادبیات کودک از هم جدا نیستند
این مدرس ادبیات فارسی درباره مرز میان سرگرمی و تربیت در آثار کودک اظهار کرد: این دو مفهوم نباید جدا از هم دیده شوند. اثر موفق کودک میتواند هم جذاب باشد و هم ارزشهای انسانی و اخلاقی را منتقل کند، بدون آنکه به پیامهای مستقیم و آموزشی تبدیل شود.
خانواده؛ نخستین مسیر ارتباط کودک با کتاب
ذوالفقار دولابی نقش خانواده را در ایجاد علاقه کودک به کتاب اساسی دانست و گفت: ارتباط کودک با مطالعه از خانواده آغاز میشود و تجربههای اولیه او در این محیط، پایه رابطه آیندهاش با کتاب را شکل میدهد.
او مدرسه و محیطهای آموزشی را نیز ادامهدهنده این مسیر دانست و افزود: خانواده، مهدکودک و مدرسه هرکدام مانند بخشهایی از مسیر رشد کودک، در شکلگیری نگاه او به کتاب و یادگیری نقش دارند.
راه بازگشت کودک به کتاب، تغییر شیوه روایت است
این مدرس ادبیات فارسی در پاسخ به این پرسش که آیا برای بازگرداندن کودکان به کتاب باید ادبیات تغییر کند یا شیوه روایت، گفت: ادبیات همواره متأثر از شرایط اجتماعی است و نمیتوان آن را جدا از زمانه خود تغییر داد؛ بنابراین آنچه بیش از همه نیازمند تحول است، شیوه روایت و ارائه محتواست.
فاصله میان جهان کودک و داستان؛ مهمترین ضعف امروز
ذوالفقار دولابی در پایان، مهمترین ضعف ادبیات کودک و اقتباسهای امروز را ناهماهنگی میان جهان واقعی کودک و محتوای ارائهشده دانست.
او تأکید کرد: اگر اقتباسها با شناخت دقیق از شرایط امروز کودکان، پیشرفتهای علمی و فناوریهای جدید انجام شوند، میتوانند فاصله میان ادبیات گذشته و مخاطب امروز را کاهش دهند و دوباره کتاب را به بخش مهمی از زندگی کودکان بازگردانند.
پایان//
