به گزارش رسانه آزنیک، شعر فارسی فقط مجموعهای از واژههای موزون و قافیهدار نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی ایرانیان است که نسل به نسل منتقل شده و در هر دوره، با زبان و نیازهای مخاطبان تازه خود شکل دیگری پیدا کرده است. در این میان، ادبیات کودک و نوجوان جایگاه ویژهای دارد؛ چراکه نخستین مواجهه بسیاری از کودکان با زیباییهای زبان فارسی، نه در کتابهای تخصصی ادبی، بلکه در لالاییها، شعرهای کودکانه، قصهها و ترانههایی است که از سالهای ابتدایی زندگی با آنها همراه میشوند.
روز شعر و ادبیات فارسی میتواند فرصتی باشد برای توجه دوباره به این پرسش که شعر امروز چگونه میتواند با دنیای کودک و نوجوان ارتباط برقرار کند؟ آیا شعر کودک صرفاً شعری سادهشده برای مخاطب کمسنوسال است یا جهان مستقل و جدی خود را دارد؟
پاسخ بسیاری از شاعران و نویسندگان این حوزه روشن است: کودک، مخاطبی کوچک نیست؛ مخاطبی است با جهان ذهنی متفاوت.
کودک، مخاطب جدی شعر
شعر کودک و نوجوان در سالهای اخیر تلاش کرده است از نگاه صرفاً آموزشی فاصله بگیرد و به دنیای واقعی کودکان نزدیکتر شود؛ دنیایی که در آن مدرسه، دوستی، خانواده، بازی، ترسها، پرسشها و حتی دغدغههای اجتماعی در کنار خیال و بازی با کلمات قرار دارند.
شعر میتواند به کودک کمک کند زبان را نه فقط به عنوان ابزاری برای صحبت کردن، بلکه به عنوان وسیلهای برای خیالپردازی و کشف جهان تجربه کند. کودک با شعر میتواند برای یک درخت شخصیت بسازد، با ماه حرف بزند، برای باران اسم انتخاب کند و از یک اتفاق ساده روزمره، داستانی تازه بسازد.
از سوی دیگر، نوجوانان نیز به شعری نیاز دارند که آنها را جدی بگیرد؛ شعری که درباره احساسات، هویت، دوستی، تنهایی، آینده و پرسشهایشان حرف بزند، بدون آنکه بخواهد برای همه این پرسشها پاسخهای آماده ارائه کند.
شعر کودک؛ ساده اما نه سطحی
یکی از چالشهای مهم شعر کودک و نوجوان، حفظ تعادل میان سادگی و عمق است. زبان شعر کودک باید برای مخاطب قابل فهم باشد، اما این سادگی نباید به معنای سادهانگاری باشد.
«مریم آذری»، شاعر حوزه کودک و نوجوان، معتقد است که شاعر کودک پیش از هر چیز باید جهان کودک را بشناسد.
او در گفتوگویی درباره نسبت شعر فارسی و ادبیات کودک میگوید:
ـ چرا شعر برای کودکان اهمیت دارد؟
شعر یکی از نخستین شکلهایی است که کودک از طریق آن با موسیقی زبان آشنا میشود. حتی پیش از آنکه کودک معنای همه کلمات را بداند، ریتم و موسیقی شعر را دریافت میکند. لالاییها نمونه بسیار خوبی هستند. کودک از همان ابتدا با آهنگ کلمات، تکرار و تصویرسازی وارد دنیای زبان میشود.
ـ آیا شعر کودک باید حتماً پیام آموزشی داشته باشد؟
به نظر من نه. شعر قرار نیست همیشه یک درس اخلاقی را به کودک منتقل کند. اگر قرار باشد هر شعر در پایان بگوید «پس بچههای خوب باید این کار را انجام دهند»، بخش مهمی از لذت و آزادی شعر از بین میرود. شعر میتواند فقط کودک را بخنداند، شگفتزده کند یا باعث شود به یک موضوع از زاویهای تازه نگاه کند.
ـ پس نقش خیال در شعر کودک چیست؟
خیال، قلب شعر کودک است. یک کودک میتواند با یک مداد، یک قهرمان بسازد یا برای یک ابر اسم بگذارد. شاعر نباید این توانایی را محدود کند. اتفاقاً یکی از وظایف شعر کودک این است که به کودک اجازه دهد برای چند دقیقه از قواعد معمول جهان فاصله بگیرد.
ـ درباره زبان شعر کودک چه نظری دارید؟
زبان باید ساده و طبیعی باشد، اما سادهنویسی با سطحینویسی فرق دارد. کودک بسیاری از واژهها و تصویرهایی را که بزرگسالان فکر میکنند برایش پیچیده است، خیلی خوب میفهمد؛ به شرطی که آن واژه در یک بافت درست قرار گرفته باشد. ما نباید دایره واژگان کودک را بیش از حد محدود کنیم.
ـ نوجوان امروز در میان شبکههای اجتماعی، بازیهای رایانهای و محتوای تصویری زندگی میکند. شعر هنوز میتواند با او ارتباط برقرار کند؟
قطعاً، اما شاید شکل ارتباط تغییر کرده باشد. نوجوان امروز هم احساسات، ترسها، رؤیاها و پرسشهای انسانی دارد. شعر اگر بتواند زبان واقعی این نسل را پیدا کند، همچنان میتواند مخاطب خودش را داشته باشد. مسئله این نیست که نوجوان امروز با شعر بیگانه است؛ مسئله این است که باید شعری پیدا کند که احساس کند بخشی از جهان خودش در آن دیده میشود.
ـ اگر بخواهید یک ویژگی برای شعر خوب کودک و نوجوان تعریف کنید، چه میگویید؟
صداقت. کودک خیلی زود متوجه میشود که نویسنده یا شاعر واقعاً با او حرف میزند یا فقط میخواهد چیزی به او یاد بدهد. شعر خوب، کودک را کوچک نمیکند. با او همراه میشود.
از شعرهای کلاسیک تا شعر امروز
ادبیات کودک و نوجوان امروز، جدا از میراث شعر فارسی نیست. کودکان و نوجوانان میتوانند در کنار شعر معاصر، با بخشهایی از میراث ادبی ایران نیز آشنا شوند؛ البته متناسب با سن و زبان خودشان.
آشنایی با فردوسی، سعدی، مولانا، حافظ و دیگر شاعران فارسیزبان، اگر با شیوهای جذاب و متناسب با دنیای کودک انجام شود، میتواند بخشی از هویت زبانی و فرهنگی نسل جدید را شکل دهد.
در واقع، شعر میتواند یکی از مسیرهای ارتباط نسل جدید با زبان فارسی باشد؛ مسیری که از حفظ کردن بیتها فراتر میرود و به تجربه کردن زیبایی، موسیقی و ظرفیتهای زبان میرسد.
ادبیات کودک؛ آینده زبان فارسی
حفظ ارتباط کودکان و نوجوانان با شعر و ادبیات فارسی تنها یک موضوع ادبی نیست؛ موضوعی فرهنگی نیز هست. کودکی که از سالهای نخست زندگی با کتاب، شعر و داستان ارتباط برقرار میکند، فرصت بیشتری برای شناخت ظرفیتهای زبان و پرورش تخیل خود خواهد داشت.
در روز شعر و ادبیات فارسی، شاید یکی از بهترین کارها این باشد که به جای سخن گفتن صرف درباره اهمیت شعر، یک شعر برای کودکی بخوانیم، یک کتاب شعر به نوجوانی هدیه بدهیم یا چند دقیقه درباره شعری که دوست داشتهایم با یک کودک گفتوگو کنیم.
پایان//
