سروین دهقان/ به گزارش رسانه آزنیک، مراسم رونمایی، نشست تخصصی و جشن امضای کتاب «خروسک پریشان»، اثر مستندنگاری منتشرشده از سوی انتشارات ابلق، روز شنبه ۹ آبان ۱۴۰۵ با حضور جمعی از هنرمندان، پژوهشگران و فعالان تئاتر کودک و نوجوان برگزار شد. رضا کیانیان، رضا بابک، مجید قناد، علیرضا گیلوری، امین زندگانی، محمدرضا کریمی صارمی، عباس جهانگیریان، شهرام کرمی، سیروس همتی، ناصر آویژه، منصور خلج، سعید زین‌العابدین، امیر مشهدی‌عباس، رحمت امینی، لیلا کفاش‌زاده و… از جمله حاضران در این مراسم بودند.
این کتاب به مستندنگاری تجربه شکل‌گیری و اجرای نمایش «خروسک پریشان» می‌پردازد؛ نمایشی که حدود ۳۳ سال پیش و بر اساس تجربه‌ها و دیدگاه‌های داوود کیانیان شکل گرفت و به بستری برای آزمودن و گسترش شیوه‌ای متفاوت در اجرای تئاتر کودک و نوجوان تبدیل شد. در این مراسم، علاوه بر معرفی کتاب، درباره نظریه شیوه نوین اجرا، نقش تجربه‌های گروهی در شکل‌گیری آثار نمایشی، اهمیت ثبت تاریخ شفاهی تئاتر و ضرورت انتقال تجربه نسل‌های پیشین به هنرمندان جوان بحث شد.
انتشارات ابلق؛ ثبت میراث زنده صحنه
در آغاز مراسم، یادداشتی از نرگس اسدی، مدیرمسئول انتشارات ابلق، قرائت شد. او در این یادداشت با تأکید بر اینکه کتاب صرفاً مجموعه‌ای از کاغذ و کلمه نیست، انتشار مستندنگاری «خروسک پریشان» را فراتر از افزودن عنوانی تازه به فهرست کتاب‌های نشر دانست و آن را تلاشی برای ثبت میراث زنده صحنه و مستندکردن جریانی هویت‌ساز در تئاتر ایران توصیف کرد.
در این یادداشت آمده بود که کتاب، پاسداشت سال‌ها تلاش هنرمندانی است که تجربه‌های خود را روی صحنه، در مدارس و در اجراهای سیار به مخاطبان منتقل کرده‌اند. همچنین به نظریه بومی شیوه نوین اجرا و دیدگاه‌های داوود کیانیان به‌عنوان یکی از محورهای اصلی این اثر اشاره شده بود.
مدیرمسئول انتشارات ابلق در بخش دیگری از یادداشت خود از شکل‌گیری این انتشارات در اسفندماه و در روزهای پرالتهاب آغاز جنگ یاد کرد و آن را به نهالی تشبیه کرد که در تاریکی جوانه می‌زند. شعار این نشر نیز «از سیاهی کلمات تا سپیدی سکوت» عنوان شد؛ شعاری که به گفته او، بیانگر امید به روشنایی و آگاهی از مسیر انتشار کتاب است.
رضا کیانیان در سخنان خود، پیش از آنکه مستقیماً به نمایش «خروسک پریشان» بپردازد، بخشی از خاطرات کودکی و نوجوانی‌اش را روایت کرد و از نقش برادر بزرگ‌ترش، داوود کیانیان، در شکل‌گیری مسیر هنری خود گفت.
او با یادآوری علاقه‌اش به نقاشی و هنر، تأکید کرد که راهنمایی‌های داوود در سال‌های کودکی و نوجوانی در رشد هنری او تأثیرگذار بوده و خود را مدیون این راهنمایی‌ها می‌داند. کیانیان سپس به حدود ۳۳ سال پیش بازگشت؛ زمانی که در نمایش «خروسک پریشان» به‌عنوان مشاور داوود کیانیان حضور داشت.
او با اشاره به تجربه‌های تئاتری داوود کیانیان در مشهد، این آثار را نمونه‌هایی از تئاتر تجربی با امکانات محدود دانست؛ تجربه‌هایی که برای شکل‌گیری و اجرا به دکور، لباس یا سالن اختصاصی وابسته نبودند و امکان اجرای آن‌ها در فضاهای متنوعی مانند زیرزمین، پشت‌بام، خیابان، لابی و حتی کارخانه وجود داشت.
رضا کیانیان گفت که بعدها، با تحصیل در دانشگاه و آشنایی بیشتر با جریان‌های تجربی تئاتر در اروپا و آمریکا، اهمیت و ماهیت آن تجربه‌ها را بهتر درک کرده است. او در واقع، تجربه‌های داوود را نمونه‌ای از نگاهی دانست که تئاتر را از محدودیت‌های متعارف سالن و امکانات جدا می‌کرد و بر قابلیت‌های خود اجرا و ارتباط با مخاطب تکیه داشت.
این بازیگر در بخش دیگری از سخنانش به جایگاه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در حدود پنج دهه پیش پرداخت و گفت کانون در آن دوره یکی از مهم‌ترین مراکز پرورش هنرمندان بود و با داشتن مراکز گسترده در محله‌ها، شهرها و روستاها، نقش مهمی در دسترسی کودکان به فعالیت‌های فرهنگی و هنری داشت.
او با اشاره به تجربه معلمی تئاتر در کانون گفت در آن سال‌ها به شهرستان‌ها و روستاها سفر می‌کرده و به کودکان تئاتر آموزش می‌داده است. کیانیان سپس از کاهش جایگاه و اثرگذاری کانون انتقاد کرد و نسبت به واگذاری آن به آموزش‌وپرورش و کم‌رنگ‌شدن نقش فرهنگی و هنری این نهاد ابراز تأسف کرد.
او در پایان توضیح داد که بخشی از صحبت‌هایش درباره خاطرات کودکی و زندگی شخصی، از آن رو بوده که می‌خواسته اهمیت پرورش کودکان و نقش نهادهای فرهنگی در رشد و شکوفایی استعدادهای آنان را برجسته کند.
داوود کیانیان؛ از تجربه گروهی «خروسک پریشان» تا نظریه شیوه نوین اجرا
داوود کیانیان در سخنان خود، ابتدا به نقش رضا کیانیان در انتقال تجربه‌ها و آموخته‌های هنری و دانشگاهی به او و گروه تئاتر مشهد اشاره کرد. به گفته او، رضا که در دانشکده هنرهای زیبا تحصیل می‌کرد، جزوه‌ها و مطالب آموزشی استادان و کارگاه‌های دانشگاهی را در اختیار او قرار می‌داد و به این ترتیب، بخشی از آموخته‌های دانشگاهی و جریان‌های تازه هنری به گروه تئاتر مشهد منتقل می‌شد.
او با اشاره به دوره تحصیل برادرش، آن سال‌ها را دوره‌ای پربار در آموزش دانشگاهی هنر توصیف کرد و از تأثیر ارتباط با استادان و جریان‌های هنری آن دوره سخن گفت.
داوود کیانیان سپس به پیشینه فعالیت‌های خود در تئاتر کودک و نوجوان پرداخت و از تجربه تدریس تئاتر در مدارس و آشنایی با جریان نمایش خلاق یاد کرد. او همچنین از پیشگامان تئاتر کودک و نوجوان و هنرمندانی سخن گفت که در شکل‌گیری تئاتر حرفه‌ای کودک در ایران نقش داشتند.
او از حضور هنرمندان و علاقه‌مندان در مراسم، به‌ویژه با توجه به شرایط دشوار اقتصادی و وضعیت عمومی کشور، قدردانی کرد و از نویسنده کتاب، نرگس اسدی و انتشارات ابلق، سعید زین‌العابدین برای فراهم‌کردن امکان برگزاری مراسم و دیگر افرادی که در آماده‌سازی کتاب و برنامه رونمایی همکاری داشتند، تشکر کرد. همچنین از طراحی جلد و پوستر کتاب و مراسم قدردانی شد.
سالنی با پیشینه‌ای در تئاتر کودک
داوود کیانیان با اشاره به محل برگزاری مراسم، گفت این سالن برای تاریخ تئاتر کودک و نوجوان اهمیت دارد؛ چراکه حدود ۳۳ سال پیش تجربه «خروسک پریشان» در همین فضا شکل گرفت و پیش از آن نیز هنرمندان و گروه‌های فعال در تئاتر کودک در این سالن اجرا داشته‌اند.
او از جمله به حضور هنرمندانی چون رضا بابک و بهرام شاه‌محمدلو در فعالیت‌های تئاتری آن دوره اشاره کرد و گفت این مکان بخشی از حافظه تاریخی تئاتر کودک ایران را در خود دارد.
کیانیان همچنین از تلاش‌هایی برای پایه‌ریزی رشته تئاتر کودک در دانشگاه خبر داد و ابراز امیدواری کرد این رشته با مشارکت استادان و کارشناسان، برای نخستین بار از امسال آغاز شود.
«خروسک پریشان»؛ محصول خرد جمعی و تجربه آزمایشگاهی
داوود کیانیان با تأکید بر اینکه «خروسک پریشان» حاصل کار یک فرد به‌تنهایی نبوده، این نمایش را تجربه‌ای گروهی و آزمایشگاهی دانست که با مشارکت و خرد جمعی شکل گرفت.
او توضیح داد که امکانات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، با حمایت مدیرعامل وقت کانون، در اختیار گروه قرار گرفت و شورای تخصصی تئاتر کودک نیز بر روند تولید نظارت داشت. در این شورا، نام‌هایی همچون زنده‌یاد سعید کشن‌فلاح، یدالله وفاداری، منصور خلج، مسلم قاسمی و رضا کیانیان حضور داشتند.
در معرفی عوامل نمایش نیز از رضا کیانیان به‌عنوان بازیگر و مشاور کارگردان، افسانه شبانه‌نژاد به‌عنوان شاعر و نمایشنامه‌نویس که برای اجرا شعرهایی سروده بود، سعید ذهنی به‌عنوان آهنگساز و نصرالله قادری به‌عنوان تهیه‌کننده و دستیار کارگردان یاد شد. همچنین از تلاش طراحان و سازندگان عروسک‌ها و دیگر عوامل اجرایی قدردانی شد.
کیانیان گفت بسیاری از اعضای گروه پس از گذشت بیش از سه دهه همچنان در عرصه‌های فرهنگی و هنری فعالیت دارند و برخی از آنان در این مراسم حضور یافته‌اند. او ترجیح داد به‌جای نام‌بردن از تک‌تک افراد، از مجموعه عوامل و بازیگرانی یاد کند که در شکل‌گیری و اجرای این تجربه نقش داشته‌اند.
به گفته او، امکانات و شرایط فراهم‌شده برای گروه، امکان مشارکت و تجربه‌کردن را فراهم کرد و همین مشارکت جمعی یکی از عوامل مهم شکل‌گیری و موفقیت نمایش بود.
از اجراهای متعدد تا ضرورت نقد تخصصی
داوود کیانیان درباره مسیر اجرای «خروسک پریشان» توضیح داد که این نمایش پس از اجراهای اولیه، با گروه‌های مختلفی ادامه یافت. گروه‌هایی از نوجوانان دختر و پسر شکل گرفتند و نمایش در دبیرستان‌ها اجرا شد. همچنین گروهی با استفاده از تریلی تئاتر سیار کانون، در تهران و شهرهای دیگر به اجرای اثر پرداخت.
او گفت نمایش برای سه گروه سنی خردسال، کودک و نوجوان در زمان‌های متفاوتی تنظیم شده بود و مدت اجرای آن برای هر گروه سنی به‌ترتیب حدود ۵۰، ۶۰ و ۷۰ دقیقه بود.
کیانیان در عین حال تأکید کرد که تعداد زیاد اجراها به‌تنهایی معیار ارزش هنری یک اثر نیست و کیفیت آن باید از سوی منتقدان آگاه و متخصص بررسی شود. او از کمبود نقد تخصصی در تئاتر کودک و نوجوان انتقاد کرد و یادآور شد که «خروسک پریشان» در سال ۱۳۷۲ در مطبوعات مورد نقد و بررسی قرار گرفت؛ از جمله در نوشته‌هایی از چیستا یثربی، رحمت امینی و زنده‌یاد محمدرضا الوند.
او ارتباط موفق نمایش با مخاطب کودک را ناشی از استفاده از شیوه‌ای ساده و نزدیک به بازی‌های نمایشی کودکان و نمایش خلاق دانست؛ شیوه‌ای که به دلیل آشنایی طبیعی کودکان با آن، امکان ارتباط عمیق‌تر مخاطب با اجرا و محتوای اثر را فراهم می‌کند.
از هفت اصل تا ۱۲ اصل و ۱۸ ویژگی
بخش مهم سخنان داوود کیانیان به روند شکل‌گیری نظریه شیوه نوین اجرا اختصاص داشت.
او توضیح داد که نخستین‌بار در سال ۱۳۶۸، فرضیه این شیوه در مجله «قلمرو» به سردبیری رضا رهگذر مطرح شد و در سال ۱۳۷۰ نیز هفت اصل آن در کتاب «تئاتر کودکان و نوجوانان» منتشر شد.
به گفته او، برای آزمودن این فرضیه، تمرین‌هایی در سال ۱۳۷۲ با حضور دانشجویان تئاتر و علاقه‌مندان به تئاتر کودک آغاز شد که در نهایت به شکل‌گیری نمایش «خروسک پریشان» انجامید.
کیانیان گفت این شیوه در آغاز با عنوان «شیوه فطری اجرا» و بر اساس هفت اصل معرفی شده بود، اما در ادامه با گسترش پژوهش‌ها و شناسایی مؤلفه‌های بیشتر، به نظریه‌ای با عنوان «شیوه نوین اجرا» تبدیل شد. او اعلام کرد که این نظریه اکنون با ۱۲ اصل و ۱۸ ویژگی تدوین شده و آماده انتشار است.
به گفته او، کتاب مستندنگاری «خروسک پریشان» نیز دیدگاه‌ها و تجربه‌های بازیگران و عوامل تولید را درباره شیوه اجرایی این نمایش ثبت کرده است تا مشخص شود نظریه در عمل چگونه شکل گرفته و به اجرا درآمده است.
کیانیان همچنین گفت خلاصه‌ای از این شیوه در سال ۱۳۹۱ از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به انجمن بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان (ASSITEJ) ارسال شده و مورد توجه بخش آمریکا قرار گرفته است. به گفته او، دانشگاه نیویورک نیز از وی دعوت کرده بود تا برای معرفی این روش حضور پیدا کند.
او با اشاره به انتشار مقاله‌ها و کتاب‌های متعدد درباره این شیوه طی حدود ۳۵ سال گذشته، از کم‌توجهی نهادهای داخلی به تجربه‌ها و نظریه‌های هنرمندان انتقاد کرد و گفت در این مدت نهادی برای بررسی و ارزیابی این تجربه از او دعوت نکرده است.
کیانیان همچنین از نبود ارتباط و تبادل کافی میان پژوهشگران و هنرمندان انتقاد کرد و گفت در بسیاری از موارد، افراد از تجربه‌های یکدیگر بی‌اطلاع‌اند و مسیرهایی را دوباره طی می‌کنند که پیش‌تر پیموده شده است.
او با اشاره به ضرورت استفاده از تجربه پیشکسوتان، از رضا بابک به‌عنوان یکی از چهره‌های پیشگام تئاتر حرفه‌ای کودک و نوجوان نام برد و از برنامه‌های بنیاد نمایش کودک و کانون تئاتر کودک و نوجوان خانه تئاتر برای برگزاری نشست‌های انتقال تجربه استقبال کرد.
داوود کیانیان همچنین پیشنهاد کرد کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان کتاب «خروسک پریشان» را در کتابخانه‌های خود در دسترس قرار دهد تا مربیان، پژوهشگران و تولیدکنندگان نمایش کودک و نوجوان با تجربه و شیوه اجرایی این اثر آشنا شوند.
او در ادامه به ارتباط اصول این نظریه با ریشه‌های تئاتر ایرانی اشاره کرد و گفت پژوهش‌هایش نشان داده است برخی از این اصول در اجراهای تئاتری پیشین نیز وجود داشته‌اند. به گفته او، بخشی از این تجربه‌ها را در اجراهایی که در همین سالن در سال ۱۳۵۰ روی صحنه رفته بودند، مشاهده کرده است.
کیانیان همچنین از آماده‌سازی کتابی درباره بیژن مفید خبر داد و گفت امیدوار است این اثر نیز به‌زودی منتشر شود.
نسرین اسدی؛ مستندنگاری بدون الگوی آماده
نسرین اسدی، نویسنده و پژوهشگر کتاب «خروسک پریشان»، در سخنان خود از دشواری‌های انجام این پروژه گفت و توضیح داد که پیشنهاد نگارش و مستندنگاری این اثر از سوی داوود کیانیان برایش افتخارآمیز بوده است.
او گفت هنگام آغاز کار، با پژوهشی روبه‌رو بوده که الگوی مشخص و آماده‌ای برای آن وجود نداشته است. به گفته اسدی، در بررسی‌های اولیه خود تنها با دو نمونه ترجمه‌شده از مستندنگاری آثار تئاتری مواجه شده و نمونه‌ای در دسترس نداشته که بتواند ساختار پژوهش خود را بر اساس آن پیش ببرد.
او با اشاره به اینکه پیشینه نمایش به حدود سه دهه قبل بازمی‌گشت و خود نیز هنگام اجرای آن حضور نداشته و شناخت مستقیمی از فضای تولید نمایش نداشته است، گفت ناچار شده با خلاقیت و طراحی روشی مستقل، مسیر پژوهش را پیش ببرد.
اسدی توضیح داد که در این مسیر با حدود ۳۰ نفر از عوامل اجرایی، نزدیک به ۲۰ نفر از استادان، پژوهشگران و مدیران وقت کانون و همچنین افرادی که در دوران کودکی نمایش را دیده بودند، مصاحبه کرده است. برخی از این تماشاگران اکنون بزرگ شده‌اند و حتی همراه فرزندان خود به تماشای تئاتر آمده‌اند.
به گفته او، در مجموع حدود ۵۰ تا ۶۰ گفت‌وگو انجام شده که بخشی از آن‌ها به دلایل مختلف در کتاب نهایی مورد استفاده قرار نگرفته‌اند.
روایتی پیوسته از دل ده‌ها مصاحبه
نویسنده کتاب با اشاره به پیشینه خود در نمایشنامه‌نویسی گفت تلاش کرده است مصاحبه‌ها را به شکلی تنظیم کند که کتاب به مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای جداگانه و پشت سر هم تبدیل نشود و خواننده هنگام مطالعه احساس خستگی نکند.
او توضیح داد که در روش انتخابی‌اش، ابتدا معرفی کوتاهی از هر یک از عوامل ارائه شده و سپس گفته‌های افراد در بخش‌های مختلف کتاب در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که یک جمله یا تجربه از یک فرد به روایت و تجربه فرد دیگر پیوند بخورد و در نهایت تصویری یکپارچه از روند شکل‌گیری نمایش ارائه شود.
اسدی گفت فصل‌بندی کتاب نیز بر اساس تابلوهای خود نمایش «خروسک پریشان» انجام شده است؛ روشی که به نظر او بهترین شیوه برای ارائه چنین پژوهشی بوده است.
او ابراز امیدواری کرد پژوهشگران، کارگردانان و گروه‌های تئاتری پس از مطالعه کتاب، بازخوردهای خود را درباره میزان کارآمدی این روش ارائه کنند.
اسدی همچنین از رضا کیانیان، داوود کیانیان و استاد ماندانا جعفری به‌دلیل کمک و همراهی در مسیر پژوهش قدردانی کرد و گفت این همراهی‌ها به او کمک کرده تا فضای نمایش و تجربه گروه را بهتر بشناسد.
پیوند یک پژوهش دانشگاهی با تجربه پنجاه ساله داوود کیانیان
یکی از نکات جالب سخنان نسرین اسدی، ارتباط میان پژوهش دانشگاهی خودش و نظریه داوود کیانیان بود.
او گفت پایان‌نامه و پژوهش دانشگاهی‌اش در حوزه ساختار نمایشنامه کودک و نوجوان را در سال ۱۳۸۶ انجام داده و کتاب آن نیز منتشر شده است. در جریان مستندنگاری «خروسک پریشان» متوجه شده که در پژوهش خود به چهار عنصر ساختاری رسیده که داوود کیانیان حدود پنجاه سال پیش به هفت عنصر از آن‌ها دست یافته و در تجربه نمایشی خود به کار گرفته است.
اسدی این هم‌زمانی و نزدیکی پژوهشی را برای خود جالب دانست و آن را نمونه‌ای از موازی‌کاری و بی‌اطلاعی پژوهشگران از فعالیت‌های یکدیگر توصیف کرد؛ مسئله‌ای که داوود کیانیان نیز در سخنانش به آن اشاره کرده بود.
او در پایان، کتاب «خروسک پریشان» را به‌ویژه برای گروه‌هایی مفید دانست که از شیوه‌های اجرایی خاص استفاده می‌کنند و تأکید کرد چنین گروه‌هایی می‌توانند با مستندنگاری تجربه‌های خود، مسیر شکل‌گیری آثارشان را برای نسل‌های آینده ثبت کنند.
سعید ذهنی؛ بازآفرینی موسیقی «خروسک پریشان» برای ارکستر
سعید ذهنی، آهنگساز نمایش «خروسک پریشان»، نیز در این مراسم از تجربه همکاری با داوود کیانیان سخن گفت و او را یکی از افراد تأثیرگذار در مسیر هنری و موسیقایی خود دانست.
ذهنی توضیح داد که آشنایی و همکاری با کیانیان در سال‌های پایانی دوران دانشگاه، دریچه‌ای تازه به تجربه‌های موسیقایی و نگاه تجربی برایش گشوده است. او با اشاره به آهنگسازی برای کودک گفت ساخت موسیقی برای این گروه سنی برخلاف تصور رایج، کاری دشوار و نیازمند شناخت و ظرافت ویژه است؛ حتی در مواردی می‌تواند از آهنگسازی برای فیلم سینمایی یا مخاطب بزرگسال دشوارتر باشد.
او دیدار دوباره عوامل نمایش پس از حدود ۲۵ سال و شنیدن موسیقی‌های آن اجرا را تجربه‌ای تأثیرگذار توصیف کرد.
ذهنی همچنین به نکته‌ای درباره ساختار موسیقایی اثر اشاره کرد و گفت هنگام بازشنیدن موسیقی متوجه شده است که دست‌کم پنج دستگاه از هفت دستگاه موسیقی ایرانی در ساختار آن حضور دارند. به گفته او، این اتفاق در زمان ساخت موسیقی به‌صورت آگاهانه و با برنامه‌ریزی مشخص رخ نداده، بلکه شعرها، موتیف‌ها و روند موسیقایی اثر به‌طور طبیعی آهنگساز را به سمت فضاهای دستگاهی مختلف هدایت کرده‌اند.
اما مهم‌ترین خبر سخنان این آهنگساز، برنامه او برای بازآفرینی موسیقی نمایش بود. ذهنی اعلام کرد قصد دارد موسیقی‌های «خروسک پریشان» را با تنظیم و بازآرایی تازه برای ارکستر آماده و با کیفیت ضبطی بهتر از نسخه قدیمی منتشر کند.
او گفت با داوود کیانیان درباره این کار صحبت کرده و اجازه او را برای انجام پروژه خواسته است. ذهنی همچنین از آماده‌کردن نمونه‌ای از کار تازه خبر داد و ابراز امیدواری کرد بتواند این موسیقی‌ها را دوباره در اختیار مخاطبان قرار دهد.
عباس جهانگیریان؛ هنر کودک در حاشیه مانده است
عباس جهانگیریان در سخنان خود ابتدا از اهمیت برگزاری مراسم رونمایی و نکوداشت دفاع کرد و گفت این برنامه‌ها فرصتی برای دیدار دوباره هنرمندانی هستند که ممکن است مدت‌ها از یکدیگر بی‌خبر باشند.
او با اشاره به محدودبودن فرصت‌های دیدار میان هنرمندان و پیشکسوتان گفت بسیاری از آن‌ها تنها در مراسم رونمایی کتاب‌ها، نکوداشت‌ها و برنامه‌های مشابه یکدیگر را می‌بینند. از این رو، جهانگیریان از برگزارکنندگان چنین مراسمی قدردانی کرد و آن‌ها را فراهم‌کننده فرصتی ارزشمند برای گردهمایی و گفت‌وگو دانست.
خاطره‌ای از تلاش برای حفظ کانون
جهانگیریان در ادامه به خاطره‌ای از سال ۱۳۵۸ اشاره کرد؛ دوره‌ای که به گفته او، بحث تعطیلی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و کتابخانه‌های آن مطرح شده بود.
او از آقای زرین و آقای چینی‌فروشان به‌عنوان دو نفری نام برد که در جلوگیری از تعطیلی کانون نقش مؤثری داشتند. جهانگیریان با اشاره به تلاش‌های یکی از این مدیران گفت او برای حفظ کانون بارها پیگیری کرده و حتی ساعت‌ها در دفتر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی منتظر می‌مانده تا امکان گفت‌وگو و دفاع از ادامه فعالیت کانون را پیدا کند.
او همچنین به حمایت آن مدیر از تئاتر اشاره کرد و خاطره دیداری را نقل کرد که همراه داوود کیانیان با او داشته‌اند. در آن دیدار، فرزند آن مدیر با دیدن داوود کیانیان ابراز خوشحالی کرده و گفته بود نمایش «خروسک پریشان» را یازده بار دیده است.
جهانگیریان این خاطره را نشانه‌ای از تأثیرگذاری اثر هنری دانست و گفت اینکه یک نوجوان یک نمایش را یازده بار ببیند، یا کتابی را بارها بخواند، نشان می‌دهد آن اثر چیزی در خود دارد که مخاطب را به تکرار تجربه آن ترغیب می‌کند.
هنرمندان کودک؛ دیده‌نشده و کم‌درآمد
جهانگیریان که به گفته خودش حدود ۱۲ سال در بنیاد نمایش در کنار هنرمندان فعالیت داشته، در بخش دیگری از سخنانش به وضعیت فعالان هنر کودک پرداخت و گفت هنرمندان تئاتر کودک، سینمای کودک و ادبیات کودک در ایران غالباً دیده نمی‌شوند.
او با نقل خاطره‌ای از گفت‌وگو با یکی از دوستانش در حوزه سینمای کودک گفت وقتی از او پرسیده چرا از این حوزه فاصله گرفته، پاسخ شنیده است که آثار نه دیده می‌شوند، نه امکان اکران مناسب دارند و نه درآمدی برای سازندگانشان ایجاد می‌کنند.
به گفته جهانگیریان، این مسئله تنها به سینما محدود نیست و فعالان تئاتر کودک و نویسندگان ادبیات کودک نیز در بسیاری از موارد با همین شرایط مواجه‌اند؛ سال‌ها کار می‌کنند، اما هم از نظر اقتصادی و هم از نظر جایگاه اجتماعی و دیده‌شدن در سطح جامعه در حاشیه می‌مانند.
او با اشاره به سال‌ها فعالیت داوود کیانیان در حوزه تئاتر کودک و نوجوان، تلاش‌های او را فراتر از نوشتن و اجرای نمایش دانست و گفت در بسیاری از برنامه‌ها، جشنواره‌ها و فعالیت‌های مرتبط با تئاتر کودک، رد پای تلاش‌های کیانیان دیده می‌شود.
جهانگیریان همچنین به فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی داوود کیانیان اشاره کرد و تعداد کتاب‌های او را حدود ۸۰ عنوان برشمرد. او معتقد بود بخش مهمی از تجربه‌ها و تحولات تئاتر ایران و تئاتر کودک در آثار مکتوب کیانیان ثبت شده است.
او با اشاره به نمونه‌هایی از نام‌گذاری مدارس و فضاهای فرهنگی در کشورهای دیگر به نام نویسندگان و هنرمندان کودک و نوجوان، پیشنهاد کرد در ایران نیز سالنی یا مکانی فرهنگی به نام داوود کیانیان نام‌گذاری شود تا از سال‌ها تلاش او در این حوزه قدردانی شود.
اجرای یک‌ساله؛ تجربه‌ای کم‌سابقه در تئاتر کودک
جهانگیریان اجرای یک‌ساله «خروسک پریشان» را یکی از ویژگی‌های قابل توجه این نمایش دانست و گفت در تئاتر کودک ایران، عمر اجرای بسیاری از آثار به چند هفته یا حدود یک ماه محدود می‌شود؛ در حالی که «خروسک پریشان» توانسته یک سال روی صحنه بماند.
او با اشاره به تجربه‌های خود از اجراهای طولانی‌مدت تئاتر کودک در کشورهایی مانند هند و ارمنستان گفت در برخی کشورها آثار کودک برای چند سال اجرا می‌شوند، اما در ایران چنین استمرار اجرایی کمتر اتفاق می‌افتد.
به اعتقاد او، شناخت زبان و ذائقه مخاطب کودک از سوی داوود کیانیان، مشاوره رضا کیانیان و تجربه‌های عوامل نمایش، در موفقیت و استقبال از «خروسک پریشان» نقش داشته است.
جهانگیریان همچنین با اشاره به دیگر آثار داوود کیانیان، از جمله «آوای پریان» که به گفته او در جشنواره خوارزمی آموزش‌وپرورش در منطقه ۸ تهران انتخاب شده بود، بر اهمیت استمرار تجربه و شناخت مخاطب کودک تأکید کرد.
او در ادامه به فعالیت‌های نسرین اسدی اشاره کرد و گفت پیش‌تر برای همکاری در برنامه‌ای آموزشی، رزومه او را دریافت کرده و با دامنه فعالیت‌هایش در داستان‌نویسی و پژوهش آشنا شده است. جهانگیریان راه‌اندازی انتشارات ابلق و انتشار کتاب مستندنگاری «خروسک پریشان» را اقدامی ارزشمند دانست و گفت چنین کتاب‌هایی می‌توانند تجربه‌های یک کارگردان و گروه نمایشی را برای نسل‌های بعد حفظ کنند.
ضرورت ثبت تجربه پیشکسوتان
جهانگیریان با یادآوری دوستی و گفت‌وگوهایش با عباس جوانمرد، از ثبت‌نشدن جامع تجربه‌های این هنرمند ابراز تأسف کرد. او گفت در گفت‌وگوهایش با جوانمرد، خاطرات و توضیحاتی درباره پشت صحنه آثار، شیوه کار و تکنیک‌های اجرایی او شنیده، اما این تجربه‌ها به شکل منسجم و جامع مستندنگاری نشده‌اند.
او با اشاره به اینکه بخشی از آثار تلویزیونی و تله‌تئاترهای عباس جوانمرد در آرشیو تلویزیون وجود دارد، گفت حتی در مقام پژوهشگر و مؤلف آثار مرتبط با تاریخ تلویزیون و فرهنگ تئاترهای تلویزیونی نیز امکان بررسی و مشاهده همه آثار او برایش فراهم نشده است.
جهانگیریان تأکید کرد مستندنگاری تجربه هنرمندان باید به جریانی مستمر تبدیل شود تا روش‌ها، تکنیک‌ها و تجربه‌های ارزشمند آنان با گذر زمان از دست نرود.
او همچنین درباره مسیر تئاتر کودک ایران گفت این حوزه در مقاطعی آثار شاخصی داشته، اما روند رشد آن پیوسته و صعودی نبوده است. به اعتقاد او، پس از برخی تجربه‌های ماندگار، در دوره‌هایی با کمبود آثار جریان‌ساز روبه‌رو بوده‌ایم و این مسئله نشان می‌دهد تئاتر کودک به حمایت، پژوهش و تجربه‌گرایی بیشتری نیاز دارد.
حمایت جمعی از نامزدهای جوایز جهانی
جهانگیریان در پایان سخنانش به موضوع جوایز بین‌المللی پرداخت و گفت موفقیت هنرمندان و نویسندگان در عرصه جهانی می‌تواند به شناخته‌شدن آثار و ادبیات یک کشور کمک کند.
او با اشاره به موفقیت اصغر فرهادی در دریافت دو جایزه اسکار و همچنین نامزدی محمود دولت‌آبادی برای جایزه نوبل، از ضرورت حمایت جمعی از هنرمندان و نویسندگان ایرانی در رقابت‌های جهانی سخن گفت.
جهانگیریان با مثال‌زدن از ادبیات ترکیه پس از دریافت جایزه نوبل توسط اورهان پاموک توضیح داد که موفقیت یک نویسنده در سطح جهانی می‌تواند توجه ناشران و مترجمان را به ادبیات کشورش جلب کند و زمینه ترجمه و انتشار گسترده‌تر آثار را فراهم آورد.
او تأکید کرد که همه فعالان فرهنگی و هنری وظیفه دارند از افرادی که در حوزه‌های مختلف برای معرفی فرهنگ و هنر ایران تلاش می‌کنند، به‌صورت جمعی حمایت کنند.
حضور معاون تولید کانون و امید به حمایت بیشتر از تئاتر کودک
در بخشی از مراسم، داوود کیانیان از حضور آقای سارمی‌کریم، معاون تولید کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، استقبال کرد و حضور او را مغتنم دانست.
او با اشاره به سابقه طولانی سارمی‌کریم در حوزه فیلم‌های سینمایی و انیمیشن و فعالیت‌های بین‌المللی‌اش، ابراز امیدواری کرد که او بتواند نماینده و حامی حوزه تئاتر کودک و نوجوان در کانون باشد و فعالان این حوزه بیش از گذشته از راهنمایی‌ها و پیشنهادهای او بهره‌مند شوند.
این بخش از سخنان کیانیان در امتداد بحث‌های مطرح‌شده درباره ضرورت حمایت نهادهای فرهنگی از تئاتر کودک و نوجوان و استفاده از ظرفیت مدیران و هنرمندان باتجربه قرار داشت.
از کتاب تا احیای موسیقی؛ میراثی که باید ادامه پیدا کند
مجموع سخنان مطرح‌شده در این مراسم نشان داد که «خروسک پریشان» صرفاً یک نمایش متعلق به سه دهه پیش نیست، بلکه تجربه‌ای است که همچنان می‌تواند موضوع پژوهش، نقد، آموزش و بازآفرینی هنری قرار گیرد.
انتشار کتاب مستندنگاری این نمایش، ثبت خاطرات و دیدگاه‌های عوامل، تشریح مسیر شکل‌گیری نظریه شیوه نوین اجرا، پیشنهاد انتقال کتاب به کتابخانه‌های کانون و برنامه سعید ذهنی برای بازآرایی و ضبط دوباره موسیقی اثر، هر یک بخشی از تلاش برای زنده نگه‌داشتن این تجربه به شمار می‌روند.
در این مراسم، یک دغدغه مشترک میان سخنان هنرمندان و پژوهشگران دیده می‌شد: تجربه‌های ارزشمند تئاتر کودک و نوجوان نباید با پایان اجرای یک نمایش یا گذشت زمان فراموش شوند. ثبت تاریخ شفاهی، مستندنگاری روش‌های اجرایی، نقد تخصصی، حمایت از پژوهشگران و فراهم‌کردن فرصت انتقال تجربه پیشکسوتان به نسل جوان، از ضرورت‌هایی است که در سخنان حاضران بارها مورد تأکید قرار گرفت.
«خروسک پریشان» اکنون با انتشار کتابی درباره روند شکل‌گیری و اجرای آن، فرصتی تازه برای بازخوانی یکی از تجربه‌های تئاتر کودک ایران فراهم کرده است؛ تجربه‌ای که به گفته سازندگان و پژوهشگرانش، می‌تواند نه‌فقط بخشی از گذشته، بلکه زمینه‌ای برای اندیشیدن به آینده تئاتر کودک و نوجوان باشد.
پایان//
